Op 17 december 2012 ontving paus Benedictus XVI een rapport over “Vaticaanse lobby’s” opgesteld door drie vertrouweling-kardinalen. Nog diezelfde dag besloot de paus om af te treden, een beslissing die hij in februari 2013 bekend maakte en waarmee hij de eerste paus in 700 jaar werd die uit eigen beweging aftrad. Het aftreden van paus Benedictus XVI vond plaats op 28 februari 2013. Zijn beslissing volgde op maandenlange lekken vanuit het Vaticaan over corruptie, geld- en sexschandalen. Het dossier kreeg de naam “Vatileaks” mee en ondermijnde het gezag van Benedictus. Zijn opvolger Franciscus kreeg als één van zijn vele opdrachten mee de financiële augiasstal van het Vaticaan uit te mesten.
“Vatileaks” verbrijzelde de zwijgcode van het Vaticaan en onthulde een lange traditie van bittere rivaliteit en corruptie onder de kardinalen. Daarbij profileerden zich drie complotten: een anonieme campagne om kardinaal Tarcisio Bertone, de Vaticaanse staatssecretaris en paus Benedictus XVI’s hoogste plaatsvervanger, te ondermijnen; een strijd over de toekomst van de Vaticaanse bank IOR; en een poging van Italiaanse kardinalen om meer invloed te krijgen op de keuze van Benedictus’ opvolger. “Dit is een machtsstrijd”, zo wordt theologieprofessor Lawrence Cunningham van de katholieke Notre Dame universiteit geciteerd. “Mensen lekken informatie naar de pers om de ene of de andere persoon in diskrediet te brengen.”
Die lekken schetsen een ontaard beeld van het Vaticaan als een nest vol slangen. Een uitgelekte memo beschuldigde de ontslagen bankdirecteur van het Vaticaan van “psychopathologisch disfunctioneren”; andere documenten beweren dat kardinaal Bertone samenspande om de redacteur van een katholieke krant tot aftreden te dwingen door hem valselijk te beschuldigen van een homoseksuele affaire. Onder de smakeloze financiële wandaden die werden beschreven was het teveel betalen van 350.000 euro voor een kerststal. De Italiaanse media onthulden ook dat een maffioso werd begraven in een basiliek tussen pausen en kardinalen nadat zijn weduwe een aanzienlijke donatie aan de kerk had gedaan. Er waren zelfs details over Bertone’s ongepaste vriendschap met de in ongenade gevallen voormalige Italiaanse premier Silvio Berlusconi.
De inzet daarbij is belangrijk. De bank van het Vaticaan IOR, voluit Istituto per le Opere di Religione, beheerde in 2023 een vermogen van 5,6 miljard euro, afkomstig van 12.361 klanten. Elke vermogensbankier wil dat fortuin wel onder zijn vleugels krijgen. Het Vatileaks-schandaal is daarbij slechts het laatste hoofdstuk in een lange geschiedenis van Vaticaanse kleine en grote intriges. In 1958 maakte de dokter van paus Pius XII foto’s van de prelaat op zijn sterfbed en probeerde deze te verkopen aan Italiaanse roddelbladen; in 1982 werd Roberto Calvi, bekend als “Gods Bankier” vanwege zijn nauwe banden met het Vaticaan en de Italiaanse mafia, hangend gevonden aan de Blackfriars Bridge in Londen, een moord die nog steeds niet is opgelost. Maar zelfs deze lugubere episodes verbleken bij de overtredingen van de pausen in de Renaissance, die zich omkochten, minnaressen hadden en familieleden benoemden op hoge posities in de kerk. Paus Sixtus IV bouwde de Sixtijnse Kapel, maar benoemde zes van zijn neven tot kardinalen. Eén van hen, Julius II, beschermheer van Michelangelo en Rafaël, vergaarde een fortuin met de verkoop van aflaten, vrijstellingen van de eeuwige straf voor zondaars. Deze praktijk schokte Maarten Luther zo erg dat hij brak met Rome en de Protestantse Reformatie lanceerde.
Franciscus, de opvolger van Benedictus in 2013, moest het imago van de kerk terug rechtzetten. Er was niet enkel “Vatileaks” maar vooral ook het seksueel misbruik binnen de kerk en de conservatieve aanpak van Benedictus. De nieuwe paus probeert dat te doen door enerzijds de schade te beperken van “Vatilaeks” en anderzijds de bank van het Vaticaan IOR aan te pakken. Twee verdachten van “Vatilaeks” werden veroordeeld door de Vaticaanse rechtbank voor het lekken van informatie: Paolo Gabriele, de butler van paus Benedictus, kreeg 18 maanden cel, eenzelfde straf was er voor kardinaal Lucio Balda. Zij worden beladen met alle zonden de woestijn in gestuurd. Die woestijn is een gevangeniscel binnen de muren van het Vaticaan. Gabriele zit zijn straf uit en overleed in 2020. Balda kreeg gratie van paus Franciscus na het uitzitten van de helft van zijn straf. (Lees verder onder de foto)
Het IOR werd verplicht transparanter te worden en moest nu ook een jaarverslag bekend maken. En er kwam een raad van toezichthouders met enkele banden met België. De voorzitter van de raad is de Fransman Jean-Baptiste Douville de Franssu. Die is gehuwd met Hélène de Gerlache de Gomery, een telg uit het Belgische adellijke geslacht dat vooral bekend is van de ontdekkingsreiziger Gaston de Gerlache. Douville was daarnaast ook actief als adviseur bij de Belgische vermogensbeheerder Petercam in Luxemburg. Een andere bestuurder is François Pauly, de vroegere CEO van de Belgische staatsbank Dexia in Luxemburg. Ook Bernard Brenninkmeijer is bestuurder van de raad. Hij vertegenwoordigt de katholieke Nederlandse miljardairsfamilie die eigenaar is van de groep C&A, inclusief het vastgoed van de groep die vestigingen heeft op alle belangrijke locaties in Europese steden.
Met Franciscus kwam het Vaticaan in rustiger financieel vaarwater terecht. Maar de Latijns-Amerikaanse paus houdt vast aan zijn beloftes van soberheid. In verschillende stappen herleidt hij de weddes van de kardinalen die werken in het Vaticaan met 20 % tot om en bij 5.000 euro per maand. Niet dat die weddes nu transparant zijn, er zijn nog steeds vele materiële voordelen. Eén daarvan, gratis huisvesting in vastgoed van de kerk in Rome, schaft de paus af, op zoek naar meer evenwicht in de verlieslatende begroting van het Vaticaan. Geen enkel van die financiële ingrepen van Franciscus worden op gejuich onthaald, in tegendeel, de kritiek op Franciscus klinkt af en toe luid binnen de muren van de kerk. Het zijn nu diezelfde kardinalen die de nieuwe paus moeten verkiezen.
